Het nieuwe kabinet zet stevig in op hervorming van de sociale zekerheid. Onder het motto van een “activerender en eenvoudiger stelsel” worden ingrijpende wijzigingen voorgesteld die direct raken aan de kern van inkomensbescherming bij werkloosheid en arbeidsongeschiktheid. De vraag is echter niet alleen wat deze plannen nu concreet voor u betekenen, maar ook of zij juridisch stand zullen houden.
De voorgestelde wijzigingen zijn aanzienlijk. Zo wordt de maximale duur van de WW-uitkering teruggebracht van twee jaar naar één jaar, terwijl de opbouw van rechten wordt versoberd.[1] Tegelijkertijd wordt binnen de WIA het onderscheid tussen volledig en duurzaam arbeidsongeschikten en gedeeltelijk arbeidsgeschikten in feite afgezwakt, doordat de IVA-uitkering voor nieuwe aanvragers verdwijnt.[2] Daar komt bij dat het kabinet voornemens is het maximumdagloon met circa twintig procent te verlagen, wat direct doorwerkt in de hoogte van uitkeringen zoals bij de WW, WAO, WIA, WAZO en de Ziektewet.[3]
Deze maatregelen moeten volgens het kabinet worden bezien tegen de achtergrond van oplopende kosten en uitvoeringsproblemen. Zo blijkt dat de uitgaven aan arbeidsongeschiktheid sterker stijgen dan verwacht en UWV kampt met een aanzienlijk tekort aan beoordelingscapaciteit door een tekort aan verzekeringsartsen.[4] Het kabinet ziet hierin aanleiding om het stelsel fundamenteel te herzien en sterker te richten op snelle terugkeer naar werk.[5]
Voor uitkeringsgerechtigden betekent dit in de praktijk een verschuiving van zekerheid naar onzekerheid. Kortere uitkeringsduren en lagere uitkeringen vergroten het risico op terugval in de bijstand op grond van de Participatiewet. Tegelijkertijd kunnen juist kwetsbare groepen, zoals langdurig arbeidsongeschikten, minder vaak aanspraak maken op een voor hen passende inkomensvoorziening, omdat in de meeste gevallen – gelet op de strenge voorwaarden – überhaupt geen recht op een Participatiewet-uitkering bestaat. De IVA-uitkering biedt daarentegen meer stabiliteit en rust, aangezien deze specifiek is ingericht voor volledig en duurzaam arbeidsongeschikten, in tegenstelling tot de Participatiewet, die fungeert als laatste vangnet wanneer geen andere voorzieningen beschikbaar zijn. Dit kan ertoe leiden dat betrokkenen zonder inkomen komen te zitten. Kortom, de bestaanszekerheid van deze groep komt aanzienlijk onder druk te staan.
Vanuit ‘juridisch’ perspectief zijn deze plannen niet zonder risico. Met name de verlaging van uitkeringsniveaus roept vragen op in het licht van internationale verdragen en grondrechten.[6] Uitkeringen zoals de WIA kennen een zekere eigendomsrechtelijke bescherming. Zo kunnen dergelijke ingrijpende verlagingen, zeker voor bestaande gerechtigden, botsen met artikel 1 van het Eerste Protocol bij het EVRM en vergelijkbare bepalingen in het EU-recht. Daarnaast geldt in het internationale recht een zogenoemd ‘non-regressiebeginsel’: eenmaal bereikte niveaus van sociale bescherming mogen niet zonder zwaarwegende rechtvaardiging worden afgebouwd.[7]
Daarmee is niet gezegd dat hervorming onmogelijk is. De wetgever beschikt over een ruime beleidsvrijheid, zeker wanneer sprake is van structurele problemen in financiering én uitvoering. Die ruimte is echter niet onbegrensd. Naarmate maatregelen ingrijpender zijn en direct raken aan verworven rechten, zal de rechter kritischer moeten toetsen of sprake is van een legitiem doel en een evenwichtige belangenafweging.
Het is aannemelijk dat met name de verlaging van uitkeringen en het afschaffen van de IVA in de toekomst onderwerp zullen worden van juridische procedures. Voor betrokkenen is het daarom van belang om alert te blijven op besluiten van UWV om, waar nodig en gewenst, tijdig juridisch advies en eventuele bijstand in te winnen.
Kortom, het stelsel van onze sociale zekerheid staat aan de vooravond van een reeks ingrijpende herzieningen. Of deze hervormingen leiden tot een beter en eerlijker stelsel, of juist tot een uitholling van bestaande rechten, zal de tijd moeten uitwijzen.
Bent u het oneens met een besluit van UWV of heeft u juridische bijstand of advies nodig in een geschil met UWV? Neem dan gerust contact met ons op via 046 420 56 60 of socialezekerheid@kampsvanbaar.nl
[1] Aan de slag, Coalitieakkoord 2026-2030, p. 41-45.
[2] Aan de slag, Coalitieakkoord 2026-2030, p. 44.
[3] ‘Wat betekent het coalitieakkoord ‘aan de slag’ voor de sociale zekerheid?’, capra.nl.
[4] ‘Werknemersverzekeringen’, tweedekamer.nl
[5] Aanhangsel Handelingen 2 2025/26, nr. 1430.
[6] ‘Bezuinigingsplannen WIA in strijd met internationale regels’, vcp.nl
[7] De WW en nieuwe sociale risico’s (MSR nr. 62) 2014/12.3.2